KNAW

Ga direct naar de inhoud
Ga direct naar de site navigatie
Ga direct naar zoeken

Hongerwinter

hongerwinter-carousel.jpg

De laatste negen maanden van de Tweede Wereldoorlog hebben een enorme impact gehad op de sterfte in Nederland. Vergeleken met 1939 daalde de levensverwachting in 1944 van 68,6 tot 63,6 jaar voor vrouwen en van 66,9 to 59,0 jaar voor mannen. In 1945 daalde dat verder tot 61,0 jaar voor vrouwen en 50,6 jaar voor mannen.

De totale schatting van de oversterfte in de periode september 1944 – mei 1945 ten gevolge van de oorlog bedraagt ongeveer 58.000 overledenen, waarvan ongeveer 32.000 in het tot het eind toe bezette West-Nederland. Hoeveel daarvan het gevolg waren van de Hongerwinter is niet met exactheid te zeggen. Het totale aantal officieel geregistreerde sterfgevallen in de jaren 1944-1945 met doodsoorzaak “honger (of dorst)” bedroeg circa 8.300. In dezelfde periode zijn echter ook ruim 19.000 gevallen als “onbekende of niet aangegeven doodsoorzaak” geregistreerd, waarvan we nooit precies zullen weten wat de werkelijke doodsoorzaak was. De oversterfte laat vanaf januari 1945 een enorme stijging zien, met name in de grote steden Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. Ook kleinere steden als Delft, Haarlem en Leiden werden zwaar getroffen.

De oversterfte was niet alleen een gevolg van de hongerwinter in het Westen. Gedurende de strijd om de bevrijding van Nederland – beginnend met de operatie Market Garden in september 1944, waarna de geallieerden eerst het Zuiden en (veel) later het Oosten en Noorden van Nederland bevrijdden – vielen er ook vele burgerslachtoffers. Bombardementen en gevechten leidden ook in kleinere gemeenten buiten het Westen tot relatief veel oversterfte. Met het verschuiven van de frontlinie zien we dan ook een verschuiving in de oversterfte in heel Nederland. De oversterfte onder mannen was hoger dan onder vrouwen in alle perioden en alle regio’s.

Lees ook

Peter Ekamper, Govert Bijwaard, Frans van Poppel & L.H. Lumey (2017),
Sterfte door hongerwinter en oorlog Demos 33 (4), p. 3-4.
Peter Ekamper, Frans van Poppel, Govert Bijwaard & L.H. Lumey (2016),
De lange arm van de Hongerwinter Demos 32 (5), p. 5.
Joop Garssen & Jan Jaap Harts (2008),
Reconstructie oorlogssterfte; andere kijk, zelfde cijfers Demos 24 (1), p. 7-8.
Jan Jaap Harts & Annelet Broekhuis (2007),
Reconstructie sterfteverloop Tweede Wereldoorlog; een andere kijk op de officiële statistieken Demos 23 (8), p. 6-8.

Grafiek

Oversterfte* in Nederland, januari 1944 - september 1945

 

nidi-dossier-hongerwinter.png

*  werkelijk aantal overledenen minus geschatte aantal overledenen onder "normale" omstandigheden
** volgens sterfteseizoenspatroon 1946-1947

Bron: NIDI-schattingen op basis van CBS-gegevens.

Kaart

Oversterfte* per gemeente in Nederland,
september 1944 - mei 1945

 

nidi-dossier-hongerwinter-kaart.gif

* werkelijk aantal overledenen minus geschatte aantal overledenen onder "normale" omstandigheden volgens sterfteseizoenspatroon 1946-1947

Bron: NIDI-schattingen op basis van CBS-gegevens.

Toelichting

De schattingen van de oversterfte zijn gebaseerd op gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) over de sterfte in de periode 1944-1947. De sterftegegevens zijn uitgesplitst naar maand van overlijden en daadwerkelijke plaats (gemeente) van overlijden. Dit in tegenstelling tot de gebruikelijke sterftestatistieken waarin overledenen altijd worden gerelateerd aan de officiële woongemeente (ongeacht waar het overlijden plaatsvond).

 

De oversterfte in een gemeente in de oorlogsperiode is berekend als het verschil tussen het werkelijk aantal geregistreerde overledenen in die gemeente minus het aantal overledenen dat mocht worden verwacht onder “normale” omstandigheden. Het seizoenspatroon van de sterfte onder “normale” omstandigheden is geschat op basis van de sterfte in de jaren 1946 en 1947.

 

Het betreft hier de oversterfte ongeacht de doodsoorzaak, dus niet alleen slachtoffers van de honger, maar ook slachtoffers van bijvoorbeeld bombardementen en executies. Het betreft alleen de sterfte van mensen die in Nederland zijn overleden en in het Nederlandse bevolkingsregister waren ingeschreven, dus primair de burgerslachtoffers.



Ga terug naar de bovenkant van deze pagina
Ga terug naar de inhoud
Ga terug naar de site navigatie
Ga terug naar zoeken